MP EDUCATION GYAN DEEP | शैक्षणिक अपडेट

MP Board Class 10th Sanskrit Half Yearly Exam Syllabus 2026-27: कक्षा 10वीं संस्कृत अर्द्धवार्षिक परीक्षा सिलेबस (माहवार पाठ्यक्रम विभाजन)

MP Education Gyan Deep, Class 10th Sanskrit Half Yearly Syllabus MP Board, MP Board Class 10 Sanskrit Syllabus 2026-27, DPI Academic Calendar Class 10 Sanskrit, MP Board Ardhvarshik Pariksha Sanskrit Syllabus
लोक शिक्षण संचालनालय (DPI), मध्यप्रदेश शासन द्वारा शैक्षणिक सत्र 2026-27 हेतु जारी आधिकारिक शैक्षणिक कैलेण्डर के अनुसार प्रदेश के समस्त शासकीय हाईस्कूलों में अर्द्धवार्षिक परीक्षाएं माह नवम्बर 2026 में आयोजित की जा रही हैं। बोर्ड परीक्षा में संस्कृत विषय का उत्कृष्ट प्रदर्शन सुनिश्चित करने हेतु अर्द्धवार्षिक परीक्षा तक निर्धारित पाठ्यपुस्तक (शेमुषी भाग-2) एवं व्याकरणवीथि के पाठ्यक्रम को विधिवत समझना अत्यंत आवश्यक है।

MP Education Gyan Deep पर कक्षा 10वीं के विद्यार्थियों एवं संस्कृत शिक्षकों की सुविधा हेतु माह अप्रैल 2026 से माह नवम्बर 2026 तक के सम्पूर्ण मासिक पाठ्यक्रम विभाजन, पाठगत व्याकरण एवं प्रायोजना कार्य को यहाँ मोबाइल-अनुकूल विशिष्ट कार्ड फॉर्मेट में प्रस्तुत किया जा रहा है।

कक्षा 10वीं संस्कृत अर्द्धवार्षिक परीक्षा 2026-27 : मुख्य बिंदु
  • अर्द्धवार्षिक परीक्षा अवधि: 18 नवम्बर 2026 से 30 नवम्बर 2026 तक
  • पाठ्यक्रम का दायरा: माह अप्रैल 2026 से माह नवम्बर 2026 तक निर्धारित समस्त पाठ एवं व्याकरण
  • पाठ्यपुस्तकें: शेमुषी भाग-2 एवं व्याकरणवीथि
  • प्रोजेक्ट / प्रायोजना कार्य: शनिवार CCLE बाल सभा एवं मासिक निर्धारित प्रोजेक्ट कार्य

कक्षा 10वीं संस्कृत: माहवार इकाई पाठ्यक्रम विभाजन (अप्रैल से नवम्बर 2026)

मोबाइल स्क्रीन पर बिना किसी बाधा के सुगमता से पढ़ने के लिए माहवार निर्धारित संस्कृत पाठ्यक्रम का संपूर्ण विवरण निम्नानुसार है:

माह: अप्रैल 2026

प्रथमः पाठः शुचिपर्यावरणम् एवं व्याकरण आधार

  • शेमुषी भाग-2: प्रथमः पाठः - शुचिपर्यावरणम्
  • व्याकरणवीथि: वर्ण विचार, उच्चारण स्थानानि एवं परिभाषा प्रकरणम्
  • पाठगत व्याकरण: संधि - स्वर संधि (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण, अयादि) एवं सामान्य अभ्यास
  • प्रायोजना कार्य पर्यावरण संरक्षण एवं संस्कृत श्लोक संकलन चार्ट निर्माण
माह: जून 2026

द्वितीयः व तृतीयः पाठः एवं व्यंजन संधि

  • शेमुषी भाग-2: द्वितीयः पाठः - बुद्धिर्बलवती सदा एवं तृतीयः पाठः
  • व्याकरणवीथि: संधि प्रकरणम् - व्यंजन संधि (श्चुत्व, ष्टुत्व, जश्त्व एवं अनुस्वार संधि)
  • शब्दरूप व धातुरूप: अकारान्त, आकारान्त शब्दरूप एवं लट्, लृट् लकार अभ्यास
  • प्रायोजना कार्य कथा आधारित चित्र-वर्णन एवं नीति श्लोक लेखन
माह: जुलाई 2026

चतुर्थः पाठः (शिशुलालनम्) एवं प्रत्यय प्रकरण

  • शेमुषी भाग-2: चतुर्थः पाठः - शिशुलालनम्
  • व्याकरणवीथि: विसर्ग संधि (उत्व, रत्व, लोप आदि), प्रत्यय प्रकरणम् - कृत् प्रत्यय (क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, क्त, क्तवतु) एवं तद्धित प्रत्यय (मतुप्, तल्, त्व)
  • रचनात्मक कार्य: अपठित गद्यांश, पत्र लेखनम् (औपचारिक एवं अनौपचारिक पत्र)
  • प्रायोजना कार्य रामायण कालीन प्रसंगों एवं बाल-स्नेह पर आधारित चार्ट निर्माण
माह: अगस्त 2026

पञ्चमः पाठः (जननी तुल्यवत्सला) एवं समास

  • शेमुषी भाग-2: पञ्चमः पाठः - जननी तुल्यवत्सला
  • व्याकरणवीथि: समास प्रकरणम् - तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व एवं बहुव्रीहि समास का परिचय व विग्रह
  • उपसर्ग एवं अव्यय: प्रमुख 22 उपसर्ग एवं अव्यय पदों का वाक्यों में प्रयोग
  • प्रायोजना कार्य मातृ-महिमा एवं संस्कृत सुभाषितों का संकलन
माह: सितम्बर 2026

षष्ठः पाठः (सुभाषितानि) एवं त्रैमासिक मूल्यांकन

  • शेमुषी भाग-2: षष्ठः पाठः - सुभाषितानि (सस्वर श्लोक वाचन व अर्थ बोध)
  • व्याकरणवीथि: अशुद्धि संशोधनम् (कारक एवं विभक्ति आधारित), वाच्य परिवर्तनम् (कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य)
  • निबंध लेखनम्: संस्कृत भाषायाः महत्वम्, परोपकारः, अनुशासनम् अथवा पर्यावरणम्
  • मूल्यांकन त्रैमासिक परीक्षा का आयोजन एवं पाठ्य पुनरावृत्ति
माह: अक्टूबर 2026

सप्तमः पाठः (सौहार्दं प्रकृतेः शोभा) एवं संवाद लेखन

  • शेमुषी भाग-2: सप्तमः पाठः - सौहार्दं प्रकृतेः शोभा
  • व्याकरणवीथि: स्त्री प्रत्यय (टाप्, ङीप्), समय लेखनम् (घटिका चित्र आधारित समय ज्ञान - सपाद, सार्ध, पादोन)
  • रचनात्मक कार्य: कथा क्रम संयोजनम् (घटनाक्रमानुसार वाक्य लेखन) एवं संवाद पूर्ति
  • प्रायोजना कार्य पर्यावरण एवं वन्यजीव संरक्षण पर संस्कृत संवाद लेखन
माह: नवम्बर 2026

अष्टमः पाठः (विचित्रः साक्षी) एवं अर्द्धवार्षिक परीक्षा

संस्कृत अर्द्धवार्षिक परीक्षा में श्रेष्ठ अंक प्राप्ति हेतु विशेष सुझाव

  • कंठस्थ श्लोक लेखन: पाठ्यपुस्तक से कम से कम 2 से 4 श्लोक शुद्ध वर्तनी व विसर्ग-हलन्त सहित अवश्य याद करें, जो प्रश्नपत्र में न पूछे गए हों।
  • संधि एवं समास विग्रह: पाठ के अंत में दिए गए अभ्यास प्रश्नों के संधि विच्छेद तथा समस्त पदों के विग्रह का नियमित लिखित अभ्यास करें।
  • समय लेखनम् (घटिका): घटी चित्र देखकर संस्कृत में समय लिखने (जैसे- सपाद, सार्ध, पादोन) के नियमों का अभ्यास करें, यह पूर्ण अंक दिलाने वाला खंड है।
  • पत्र एवं निबंध लेखन: अवकाश प्रार्थना पत्र, स्थानांतरण प्रमाण पत्र तथा संस्कृत भाषायाः महत्वम्/पर्यावरणम् निबंध की रूपरेखा तैयार कर अभ्यास करें।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ - Frequently Asked Questions)

प्र. कक्षा 10वीं संस्कृत की अर्द्धवार्षिक परीक्षा में कुल कितने पाठ पूछे जाएंगे?

उ. शैक्षणिक कैलेण्डर 2026-27 के अनुसार कक्षा 10वीं संस्कृत में माह अप्रैल से नवम्बर तक निर्धारित प्रथमः पाठः से लेकर अष्टमः पाठः (विचित्रः साक्षी) तक के पाठ एवं संबंधित व्याकरण सम्मिलित रहेंगे।

प्र. संस्कृत विषय में व्याकरण के कौन-से प्रमुख बिंदु अर्द्धवार्षिक परीक्षा में शामिल हैं?

उ. इसमें मुख्य रूप से संधि (स्वर, व्यंजन, विसर्ग), समास, प्रत्यय (कृत्, तद्धित, स्त्री प्रत्यय), अव्यय, उपसर्ग, वाच्य परिवर्तन, घटिका (समय लेखन) एवं अशुद्धि संशोधन शामिल हैं।

प्र. कक्षा 10वीं की अर्द्धवार्षिक परीक्षाएं कब आयोजित होंगी?

उ. डीपीआई कैलेण्डर के अनुसार सत्र 2026-27 की अर्द्धवार्षिक परीक्षाएं 18 नवम्बर 2026 से 30 नवम्बर 2026 के मध्य आयोजित की जाएंगी।

डिस्क्लेमर (Disclaimer): यह पाठ्यक्रम विवरण लोक शिक्षण संचालनालय (DPI), मध्यप्रदेश शासन द्वारा जारी शैक्षणिक कैलेण्डर सत्र 2026-27 पर आधारित है। यद्यपि सिलेबस देने में पूरी सावधानी राखी गई है फिर भी कृपया एक बार शैक्षणिक कैलेण्डर / अपनी शाला से जानकारी अवश्य देखिये. माध्यमिक शिक्षा मण्डल अथवा विभागीय स्तर पर जारी होने वाले किसी भी अद्यतन संशोधन या ब्लूप्रिंट परिवर्तन को अंतिम माना जाए।